Санкции за уклонение от налогов: Казахстан усиливает контроль за торговлей на биржах
Соңғы жылдары инвестицияларға және шетелдік қор биржаларындағы саудаға қызығушылық артып келеді. Қазақстандық азаматтар да бұл үрдістен тыс қалмады. Пандемия жеке инвесторлардың белсенділігін арттырды, себебі адамдар жинақтарын қалай сақтап, көбейту жолдарын іздеді. Брокерлер мен трейдерлердің белсенді жарнамасы, түрлі оқыту курстары мен вебинарлар әлемдік қор нарықтарына қатысқысы келетіндерді тартты.
Биржалық сауда салық органдарының назарын аударды. Қазақстандықтар брокерлер немесе дилерлер арқылы жүздеген мың, тіпті миллиондаған теңге инвестициялайды. Мұндай қызметтен алынған табыс салық салуға жатады.
Көптеген жаңадан бастаушылар салық органдарының онлайн саудадан алынған табыстарды білмейтінін ойлайды, себебі сауда жабық платформаларда, көбіне шетелдік брокерлердің сайттарында өтеді. Алайда, бұл қате пікір. Табыстарды декларацияламау үлкен көлемде берешек пен өсімпұлды, сондай-ақ салықтық декларацияларды тапсырмағаны үшін айыппұлдарды тудыруы мүмкін.
Неге салық төлеу керек?
Шетелдік қор биржасында брокерлік платформалар арқылы бағалы қағаздармен мәміле жасаған кезде алынған табыс Қазақстаннан тыс көздерден алынған табыс ретінде салық салуға жатады. Яғни, қор биржаларындағы операциялардан алынған табыс Салық кодексінің 332-бабы 1-тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасынан тыс көздерден алынған мүлікті өткізуден жеке тұлғаның табысы ретінде танылады.
Бұл табыс мүлікті өткізу құны мен оны сатып алу құны арасындағы оң айырма ретінде есептеледі. Шетелдік саудаға қатысушылардың табысы жеке табыс салығына (ЖТС) дербес салық салуға жатады және оны декларацияда (270.00 нысаны) көрсету қажет. ЖТС сомасы 10% мөлшерлемемен есептеледі.
270.00 нысаны салық төлеушінің тұрғылықты жері бойынша ҚР ҚМ МКК-ға есепті жылдан кейінгі жылдың 15 қыркүйегіне дейін тапсырылады. Мысалы, егер қазақстандық 2024 жылы биржада сауданы бастаса, декларацияны 15.09.2025 ж. дейін тапсыруы тиіс. ЖТС декларация тапсырылғаннан кейін 10 күнтізбелік күннен кешіктірмей төленуі керек.
Биржадағы бағалы қағаздардың листингі
Қазақстандық сатып алған бағалы қағаздардың қай биржада листингке енгізілгені маңызды. Егер бағалы қағаздар сату күні Қазақстан қор биржасының (KASE) ресми тізімінде тұрса, онда оларды өткізуден түскен табыс жеке тұлғаның салық салынатын табысынан алып тасталады. Бұл жағдайда салық төлеудің қажеті жоқ.
Ал егер бағалы қағаздар тек шетелдік қор биржасында ғана листингте тұрса, бұл жеңілдік қолданылмайды, және сатқанда ЖТС төлеу қажет болады.
Салықтан жалтару және оның салдары
Кейбір инвесторлар салықтан жалтару үшін биржалық саудадан алынған табысты ҚР аумағынан тыс шетелдік банктердегі шоттарда сақтауды пайдаланады. ҚР ҚМ МКК азаматтарды бұл салық төлеушілердің Қазақстан бюджетіне салық төлеу міндетінен босатпайтынын ескертеді. Халықаралық ақпарат алмасу туралы келісімдер күшінде болғандықтан, шетелдік шоттар туралы мәліметтер салық органдарына түседі.
Биржалық саудадан түскен табыстан ЖТС декларациясын тапсырмау және салық төлемеу әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғады. Егер шетелдік қор биржасындағы саудадан түскен табыстар декларацияланбаса, салық органы салық төлеушіге айыппұл салуға құқылы. Салық салу объектілерін жасыру үшін айыппұл жеке тұлғаларға төленуге тиіс салық сомасының 200%-ын құрайды. Салықтың өзін де төлеуге тура келеді, нәтижесінде бұзушы бюджетке салық сомасының үш есесін төлейді.
Шетелдік банктердегі шоттарда ақшаны сақтап, оларды ЖТС декларациясында көрсетпеу 100 АЕК мөлшерінде айыппұлға әкеп соғады.
Қылмыстық жауапкершілік
270.00 нысанын тапсырмау немесе ЖТС төлемеу сияқты әкімшілік жауапкершіліктен бөлек, биржалық саудаға қатысушыға ҚК 244-бабы бойынша қылмыстық жауапкершілік те төнуі мүмкін. Салықтарды төлеуден жалтару декларацияны тапсырмау немесе декларацияға табыс туралы бұрмаланған деректерді енгізу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Егер бұл әрекеттер ірі көлемде салық төлемеуге әкелсе, тұлғаға 3 000 АЕК-ке дейін айыппұл, түзеу жұмыстары, 800 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстар, 3 жылға дейін бас бостандығын шектеу немесе 3 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қолданылады.
Сондықтан қор нарығында табыс тапқысы келген азаматтар салықтық міндеттемелерін ұмытпауы тиіс. Жеке табыс салығы бойынша салық декларациясын жүйелі түрде тапсырып, ҚР аумағынан тыс алынған барлық табысты толық көлемде көрсету және ЖТС төлеу қажет. Бұл ӘҚБтК мен ҚК-де көзделген санкциялардан құтылуға мүмкіндік береді.
